17 настай С: Би маргааш суллагдана. Гэхдээ "Эндээс гараад хаачих вэ?" гэж бодоод унтаж чадсангүй

"ХҮҮХЭД СУЛЛАГДСАНААР ЭРҮҮГИЙН ПРОЦЕСС ДУУСДАГ Ч, ТЭР ҮЕД Л НИЙГЭМШИХ ҮЙЛ ЯВЦЫН ХАМГИЙН ЭМЗЭГ ҮЕТЭЙ НҮҮР ТУЛДАГ"

Хүн бүр амьдралдаа санаатай, санамсаргүй, бага гэлтгүй алдаа гаргадаг. Ихэнх нь гаргасан алдаагаа эргэцүүлэн бодож, ухамсарлаж, түүнээсээ суралцдаг. Тэгвэл сайн, мууг ялгах ухаан нь бүрэн төлөвшөөгүй, амьдралын туршлага дутмаг хүүхэд алдах нь бий. Харин тэд алдааныхаа хариуцлагыг хүлээж, нийгэмдээ эргэн ирэхэд нь бид тэднийг шошголон гадуурхах бус, харин дахин хөлөө олох, зөв замаар амьдрахад нь дэмжиж, чиглүүлэх учиртай. Учир нь тэд бол ХҮҮХЭД.

Насанд хүрсэн хүнээс ялгаатай нь хүүхэд бие даан шийдвэр гаргах, амьдралаа авч явах, нийгэмд бие даан байр сууриа олох чадвар, боломж нь хараахан бүрэн төлөвшөөгүй байдаг. Тиймээс тэдэнд алдаагаа ухамсарлан засах, амьдралаа шинээр эхлүүлэхэд нь туслах насанд хүрэгчдийн /бидний/ анхаарал халамж, чиглүүлэг, бодит дэмжлэг зайлшгүй шаардлагатай.

Хүүхдийг хариуцлагаас чөлөөлөх тухай биш, харин хариуцлагаа хүлээсэн хойно нь амьдралаа өөрчлөх боломж олгох тухай юм. Үүнийг хууль эрх зүйн хүрээнд баталгаажуулж, бодит амьдрал дээр хэрэгжүүлэхийг зорьж буй нь сайшаалтай. Гэхдээ хууль батлагдаж, хэрэгжиж эхлэх нь өөрөө хангалтгүй. Хүүхэд нийгэмдээ эргэн дасах, сургуульдаа үргэлжлүүлэн суралцах, сэтгэл зүйн тусламж авах, гэр бүл болон нийгмийн дэмжлэгтэй байх нөхцөл бодитоор бүрдэж байгаа эсэхэд онцгой анхаарах шаардлагатай.

Иймээс дараах асуудлуудыг анхаарч үзэх нь зүйтэй.

Хэрэв дараах асуултын хариу суллагдах өдөр тодорхойгүй хэвээр байвал хүүхдийг суллахад бэлтгээгүй гэсэн үг.

• Суллагдаад гарахад тухайн хүүхэд хаана, хэнтэй амьдрах вэ?
• Асран хамгаалагч, тогтвортой дэмжих насанд хүрсэн хүн бий юу?
• Аль сургуульд сурах вэ?
• Сургалтын хоцрогдол бий юу?
• Амьжиргааны нөхцөл байдал нь суралцах боломжийг хязгаарлах уу?
• Төрийн ямар үйлчилгээ үргэлжлэх вэ?
• Түүний кэйсийг дараагийн 6 сар хэн, яаж хариуцах вэ?
• Сэтгэлзүйн тусламж хэрэгтэй юу?

Дээрхийг хүүхэд бүр дээр үнэлэх ёстой.  

УИХ-аас Гэр бүлийн хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийг 2026 оны 7 дугаар сарын 3-ны өдөр баталсан бөгөөд ирэх сараас буюу 2026 оны 11 дүгээр сарын 1-ний өдрөөс эхлэн дагаж мөрдөнө. Энэхүү хуулиар гэр бүл, хүүхдийн эрх ашгийг хамгаалах чиглэлээр дагнасан шүүхийн тогтолцоог бүрдүүлж, хэрэг маргааныг шийдвэрлэх ажиллагааг боловсронгуй болгосноороо давуу талтай.

Гэр бүлийн хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хууль болон холбогдох Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн өөрчлөлтүүдэд дараах гол шинэчлэлүүд тусгагдсан.

1. Өсвөр насны хүний хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны өөрчлөлт

2. Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай хуульд орсон гол өөрчлөлтүүд

• Хүүхдийн дээд ашиг сонирхол: Өсвөр насны хүнд холбогдох хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд хүүхдийн эрх, дээд ашиг сонирхлыг нэн тэргүүнд хангахаар тусгасан. 
• Шүүхийн харьяаллыг тодорхой болгох: Гэр бүл, хүүхдийн хэргийн шүүхийн оролцоо болон хэргийн харьяаллыг Гэр бүлийн хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн агуулгатай нийцүүлэн шинэчилсэн. 
• Шуурхай, хялбаршуулсан журам: Өсвөр насны хүн гэм буруугаа хүлээн зөвшөөрсөн тохиолдолд хэргийг хялбаршуулсан журмаар шуурхай, бүрэн илрүүлж шийдвэрлэх боломжийг бүрдүүлсэн. 
• Хувийн мэдээллийн нууцлал: Өсвөр насны хүний хувийн мэдээлэл болон шүүхийн шийдвэрийн агуулгыг олон нийтэд задруулахгүй байх эрх зүйн баталгааг тогтоож өгсөн.

“Өсвөр насны хүнтэй холбогдох эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх шинэчлэл: Хуулиас хэрэгжилт рүү” сэдэвт хэлэлцүүлгийг 10 дугаар сарын 2-нд зохион байгуулсан.

Аливаа хуулийн хэрэгжилтийн үр дүн төрийн байгууллага, агентлагуудын хоорондын уялдаа холбооноос шууд хамааралтай байдаг. Тиймээс энэхүү хуулийг хэрэгжүүлэхэд дараах гурван үндсэн зүйлд төвлөрөх шаардлагатайг албаныхан онцолсон. 

• ТОГТОЛЦОО: Байгууллага бүрийн үүрэг, журам, төсөв, хүний нөөц, хяналтын шалгуурыг хооронд нь уялдуулах.
• ХҮҮХДЭД ХҮРЭХ ҮЙЛЧИЛГЭЭ: Суллагдахын өмнөх бэлтгэлээс эхлээд сургууль, гэр бүл, сэтгэл зүй, мэргэжлийн хөгжил, нийгэмшлийн дэмжлэгийг тасралтгүй үргэлжлүүлэх.
• БОДИТ ҮР ДҮН: Хэдэн ажил хийснийг бус, хүүхдийн амьдралд ямар өөрчлөлт гарсныг хэмжих нь чухал. 

Кристина Ноблийн Хүүхдийн Сангийн Захирал Б.Амаржаргал “Эрүүгийн процессоос нийгэмшил хүртэл: хүүхдийн бодит нөхцөл ба кейс менежмент” сэдвээр илтгэл танилцуулахдаа “Суллагдах өдөр нь тодорхой байгаа хүүхдийн дараагийн өдөр тодорхойгүй байж болохгүй. Хүүхэд байгууллага хооронд өөрөө явж, өөрийнхөө кейс менежер болох ёсгүй. Байгууллага бүр хийсэн ажлаа тайлагнаж болох ч хүүхэд хэрэгтэй үйлчилгээгээ авч чадаагүй бол хамтын ажлын үр дүнг дахин асуух ёстой” хэмээсэн юм. 

Хүүхэд СХТБайгууллагад байхдаа олон төрлийн сургалт, үйлчилгээ авч, тодорхой хэмжээнд бэлтгэгдсэн байж болно. Гэвч суллагдаад маргааш нь л нийтийн тээврээр зорчих, олон хүнтэй газар байх, өдөр тутмын амьдралын энгийн үйлдлүүдийг хийхэд бэрхшээл тулгарах эрсдэлтэй. Ийм үед хүүхдэд нийгэмших үйл явцын дэмжлэг зайлшгүй шаардлагатай. Түүнийг зүгээр л байгууллагын хаалгаар гаргаж, дараагийн байгууллагад хандахыг зөвлөх нь хангалтгүй. Хүүхэд шинэ орчинд дасан зохицож, бие даан амьдрахад нь туслах хүн, үйлчилгээ хэрэгтэй. Өөрөөр хэлбэл “Харьяа байгууллагад мэдэгдсэн” гэдгээс эхлээд “хариуцах ажилтан хүлээн авсан” гэдэг хүртэлх зайд хүүхэд дэмжлэггүй үлдэж болохгүй.

Хэлэлцүүлгийн үеэр Кристина Ноблийн Хүүхдийн Сангаас хийсэн суурь судалгааны тоо баримтуудыг танилцуулсан ба тэдгээрээс онцолбол: 

• СХТБ-т ирж буй өсвөр насныхны 36.7% нь сургууль завсардсан байгаа нь улсын дунджаас 55.6 дахин өндөр байна. 
• Хүүхдүүдийн 83.3% нь бүтэн өнчин эсвэл эцэг эхтэйгээ хамт өсөөгүй (өрх толгойлсон эцэг эх, өвөө эмээ, асрах газар амьдарч байсан) байна. 
• Хүүхдүүдийн 57% нь сэтгэл гутралын, 56% нь сэтгэл түгшлийн шинж тэмдэгтэй атлаа 90.6% нь өмнө нь ямар нэгэн сэтгэл зүйн зөвлөгөө авч байгаагүй нь тогтолцооны дэмжлэг дутагдаж буйг харуулж байна. 

"ХУУЛЬ БАТЛАГДСАНААС ХОЙШ ЯМАР АЖИЛ ХИЙСЭН БЭ" БИШ

"ХҮҮХДИЙН АМЬДРАЛД ЯМАР БОДИТ ӨӨРЧЛӨЛТ ГАРСАН БЭ?"

Хэлэлцүүлэгт УИХ-ын гишүүн, Хүний эрхийн дэд хорооны дарга Х.Баасанжаргалын танилцуулсан 2026–2027 оны хуулийн хэрэгжилтийг хэмжих матриц нь анхан шатны хувилбар бөгөөд цаашид нарийвчлан боловсронгуй болгох шаардлагатайг онцолсон юм. Матрицын зорилго нь хуулийг баталснаар ажлыг дуусгах бус, хэрэгжилтийг нь бодит үр дүнгээр хэмждэг тогтолцоо бүрдүүлэхэд оршино.

Үүний тулд цагдаа, прокурор, шүүх, хүүхэд хамгаалал, боловсрол, эрүүл мэнд зэрэг байгууллагын шалгуур үзүүлэлтийг хооронд нь уялдуулж, нэг шатанд гарсан үр дүн дараагийн шатанд хэрхэн үргэлжилж байгааг хэмжих шаардлагатай. Тухайлбал, цагдаагийн байгууллагын ажиллагаа прокурорын шатны үр дүнтэй, прокурорын ажиллагаа шүүхийн шийдвэртэй, шүүхийн шийдвэр хүүхэд хамгааллын дараагийн үйлчилгээтэй уялдах ёстой. Байгууллага бүр өөрийн шалгуур үзүүлэлтийг ажлын төлөвлөгөө, ажилтнуудын гүйцэтгэлийн үнэлгээ (KPI), төсөв, хяналт-шинжилгээ, үнэлгээтэй холбох нь чухал юм.

Хамгийн гол нь хэрэгжилтийг зөвхөн байгууллагууд хэдэн ажил хийсэн, ямар үйлчилгээ үзүүлсэн гэдгээр дүгнэхгүй. Харин хүүхэд боловсролоо үргэлжлүүлж чадсан уу, гэр бүлтэйгээ харилцаагаа хадгалсан уу, сэтгэл зүйн нөхөн сэргээх үйлчилгээ авсан уу, нийгэмдээ эргэн нэгтгэгдэж чадсан уу гэдгийг бодит үр дүнгээр хэмжих ёстойг хэлж байлаа. Иймээс матрицыг холбогдох байгууллагуудын оролцоотойгоор цаашид сайжруулж, хэрэгжилтийг жил бүр хэмждэг, хүүхдийн эрх болон дээд ашиг сонирхол бодитоор хамгаалагдаж байгаа эсэхийг үнэлдэг тогтолцоо болгох шаардлагатайг онцолсон.

Хүүхэд үйлдсэн хэрэгтээ хариуцлага хүлээсэнтэй зэрэгцэн түүний хамгаалал, боловсрол, хөгжлийн хэрэгцээнд бид дэмжлэг үзүүлэх шаардлагатай юм.